روانشناسی تربیتی

انواع تنبیه و تاثیر آن بر تربیت

دیدگاه رفتارگرایی، دو مولفه را برای کنترل رفتار ارائه داده است. یکی از این دو مولفه تنبیه است. تنبیه و تاثیر آنها در فرایند یادگیری بر کسی پوشیده نیست. تنبیه سبب توقف رفتار می شود. اما لزوما رفتار را تضعیف یا تغییر نمی دهد. در این مقاله به انواع تنبیه و به موارد کاربرد آن در تربیت می پردازیم.

مقدمه: در یک نظام تربیتی، برای پیاده کردن مفاهیم تربیتی ابزارهایی نیاز است. در دیدگاه رفتارگرایی و بر اساس نظرات اسکینر؛ دو مولفه برای کنترل رفتار ارائه شده است. این دو مولفه تقویت و تنبیه هستند که در این مقاله مطالبی راجع به انواع تنبیه و کاربرد آنها در یادگیری ارائه می کنیم. حذف هر آنچه برای زنده ماندن و حیات لازم استَ، تنبیه منفی تلقی می شود و ارائه هر آنچه که سبب رنج می شود نیز تنبیه مثبت تلقی می شود.

تاثیر انواع تنبیه بر زندگی انسان:

رفتارگرایان، تقویت را موثرتر از تنبیه در کنترل رفتار می دانند. محتوای اصلی نظرات اسکینر این است که رفتار از طریق پیامدهایش ایجاد می شود. اسکینر می گوید: انسان کاری را انجام می دهد که برایش حاصلی داشته باشد و از انجام رفتاری که حاصلی برایش به دنبال نداشته باشد، سرباز می زند.

انواع تنبیه:

تنبیه مثبت: این نوع تنبیه، تنبیه مثبت خوانده می شود، زیرا در پاسخ به رفتار صورت گرفته، پیامد منفی ارائه می شود، نه حذف. برای مثال: پسری که خواهرش را اذیت می کند، والدین با تنبیه او سعی در بازداری رفتار او می کنند. البته این کار فقط باعث می شود که پسر بچه اذیت کردن خواهر کوچکترش را متوقف کند؛ اما میل او به تکرار این رفتار را تغییر نمی دهد.

شرط تاثیرگذاری انواع تنبیه بر رفتار:

  1. بلافاصله پس از رفتار نامطلوب ارائه شود.
  2. ثبات و پایداری داشته باشد. به این معنی که اگر یکبار نسبت به رفتاری پیامد منفی ارائه کنیم و بار دیگر پیامد منفی ارائه نشود، این تنبیه بی تاثیر خواهد بود.
  3. مدت زمان تنبیه و شدت آن متناسب با سن و شرایط فرزندتان باشد.
  4. به کودک القاء نکنید که چون بد بوده، تنبیهش می کنید. بلکه تنها به علت بد بودن عملش تنبیه می شود.
  5. مهم است که والدین در تنبیه یکسان عمل کنند و رفتار و روش متضاد نداشته باشند.

 

تنبیه های زیان آور

 

  1. هرگز در تنبیه اجازه ندهید که حرمت نفس و شان فرزندتان زیر سوال برود.
  2. در طی تنبیه؛ کودک باید از محبت شما به خودش مطمئن باشد.
  3. مهم است که تنبیه همزمان با خطا باشد. نه با فاصله زمانی.
  4. توجه کنید که تنبیه برای خطای عمدی در نظر گرفته شود نه اشتباه غیرعمد.
  5. تنبیه به هیچ وجه نباید در مقابل کسی، حتی خواهر و برادر کودک انجام شود.

بر اساس نظریات اسکینر؛

  1. تنبیه در طولانی مدت تاثیرگذار نیست. فقط می تواند موقتا باعث بازداری رفتار تنبیه شده شود. اما لزوما سبب کاهش تمایل فرد تنبیه شونده به آن عمل نمی شود.
  2. تنبیه برخلاف ظاهر فریبنده اش؛ تاثیرش ناپایدار است.
  3. آثار جانبی و نامطلوبی ایجاد می کند. از جمله آن آثار، ترس است که به تمام محرک های دیگر، در حین تنبیه تعمیم پیدا می کند.
  4. انواع تنبیه به این مسئله توجه دارد؛ که چه کاری نباید انجام شود. اما جایگزینی برای آن عمل ارائه نمی کند.

تنبیه منفی: در این نوع از انواع تنبیه، به علت اینکه حذف پیامد اتفاق می افتد، منفی نامیده می شود. با این توضیح که پیامد حذف شده، پیامد مثبت است. در این نوع تنبیه به علت رفتار نامطلوب فرد او را از امکانی مطلوب محروم می کنیم. برای مثال: راننده ای که پس از میزان خاصی تخلف در رانندگی؛ برای مدتی از داشتن و استفاده از گواهینامه یا اتومبیل و یا هردو محروم می شود.

مشخصات تنبیه:

  1. نتایج انواع تنبیه را نمی توان پیش بینی کرد.
  2. تنبیه لزوما سبب تضعیف رفتار نمی شود. تنها باعث توقف و کاهش رفتار می شود.
  3. تنبیه می تواند سبب حس شرم و گناه، گریه، گوشه گیری و انزوا شود.
  4. انواع تنبیه می گوید که چه رفتاری نباید انجام شود.
  5. تنبیه باید با هدف حذف یک رفتار ناخوشایند و برای یک دوره مشخص استفاده شود.

شرطی شدن:

زمانی که فردی تنبیه می شود؛ احساساتی همچون ترس، شرم، احساس گناه، حقارت، میل به انزوا و مقابله را تجربه می کند. به طوریکه در دفعات بعد حتی اندیشیدن به آن رفتار می تواند احساسات منفی گذشته را برایش تداعی کند. این روند را شرطی شدن می خوانند.

شرطی شدن می تواند سبب شود که فرد از هر محرکی که احساسات منفی را تداعی می کند؛ دوری کند. برای مثال درباره پسر و رفتار اذیت کردن خواهرش؛ ممکن است پسربچه از والدین خود دوری کند یا بخواهد از مکانی که تنبیه در آن محیط صورت گرفته نیز فاصله بگیرد؛ چرا که در آن محیط احساس بدی پیدا می کند. اگر این روند طولانی شود منجر به رفتارهای ناسازگارانه نسبت به خانواده می شود.

 

تنبیه کودک

 

انواع تنبیه و تربیت کودک:

  1. برای تنبیه کودک باید دقت داشته باشید که آیا کودک را به خاطر انجام رفتار اشتباهش تنبیه می کنید، یا به خاطر عصبانیت از کودک. بهتر است قبل از تنبیه زمانی را به خود بدهید، کمی تامل کنید تا علت یابی کنید. تا از آثار دلایل اشتباه و عجولانه برای تنبیه پیشگیری کنید.
  2. روانشناسان می گویند که تنبیه نباید باعث منع رفتار نامطلوب کودک شود. زیرا کودک می تواند در عدم حضور شما آن رفتار نامطلوب را مجدد انجام دهد. این وضعیت به زیان خود والدین می شود. بعنوان مثال: پدری را تصور کنید که نوجوان خود را می بیند که مشغول سیگار کشیدن است. اگر پدر از ارائه پیامد ناخوشایند استفاده کند، منجر می شود به اینکه فرزندش دور از چشم او سیگار بکشد.
  3. تنبیه در کودکانی که اهل بحث و جدل هستند موثر نیست. بهترین روش برخورد با آنها جستجوی علت بحث آنهاست.

 

تنبیه و نوازش پس از آن

 

انواع تنبیه زیان آور

  1. تحقیر: سبب آسیب شدید به عزت نفس کودک شده و همچنین می تواند منجر به دروغگویی او شود.

 

  1. تنبیه بدنی: آسیب های روحی ناشی از انواع تنبیه بدنی روشن است. زمانی که کودک مرتکب اشتباه عمد شده باشد، ضرورت دارد که تنبیه متناسب ارائه شود. اما چگونگی این برخورد و تنبیه مسئله مهمی است. تنبیه بدنی و عواقب ناخوشایندی را می تواند به همراه داشته باشد. عواقبی که تا پایان عمر دامنگیر او خواهد بود. روانشناسان می گویند: افرادی که در کودکی تنبیه بدنی شده و بلافاصله بعد از آن نوازش شده اند؛ میدان مغناطیسی در مغز آنها طوری شکل می گیرد که همواره تنبیه بدنی و نوازش پس از آن را به عنوان یک روش ثابت در زندگی می پذیرند. در صورت عدم اصلاح آثار آن؛ این افراد پس از ازدواج نیز طبق این روال رفتار می کنند. برای مثال مردان در برخورد با همسر خود ابتدا کتک میزنند و بعد محبت می کنند. زنانی هم چنین کودکی داشتند؛ نیز با پرتاب اشیاء و سخنان ناسزا در رابطه خود رفتار می کنند. در نظر داشته باشید که مغز کودکان؛ به علت رشد تحت فشار قرار دارد. تنها راه تخلیه این فشارها، بازی ها، شیطنت و تحرک است. بزرگترها اگر مانع تخلیه این فشارها و بازی شوند، سبب آسیب به کودک می شوند. معنای لغوی تنبیه، بیدار کردن و آگاهی بخشی است. تنبیه در تربیت، گاه می تواند مسبب یک روشنگری باشد و گاه شامل جریمه و مجازات شود. شایسته است که در تنبیه و انتخاب روش و نوع آن؛ به این مسئله توجه شود که تنبیه؛ بینش درست را به فرد بیاموزد؛ نه اینکه فقط باعث محدودیت فرد شود.
مشاهده بیشتر

دکتر مریم حسینی

دانشجوی دکتری روانشناسی عاشق روانشناسی و یادگیری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا