روانشناسی تربیتی

تقویت مثبت و منفی و کاربرد آن در تربیت

تقویت مثبت و منفی از ابزارهای لازم در حل مسائل روانشناسی و تربیتی است. این ابزار توسط دانشمندی در حوزه روانشناسی به نام بوروس فردریک اسکینر معرفی شد. نظریه اسکینر درباره شخصیت و رفتار اینگونه است: "رفتار مقدم بر هیجان است و ما با انجام رفتاری در واقع، پیامد هیجانی آن را می بینیم". برای آشنایی بیشتر با این ابزار با ما همراه باشید.

مقدمه:

رفتار هم تابع محیط اطراف و هم ناشی از درونیات هر درون فرد است. فرد و محیط در یک ارتباط دوطرفه با یکدیگر هستند و بر هم تاثیر مستقیم دارند. هر رفتار پیامدهایی دارد. این پیامدها تحت عنوان تقویت مثبت و منفی تعریف می شوند. به این صورت که؛ تقویت مثبت ارائه پیامد مثبت پس از یک رفتار است و تقویت منفی حذف پیامد منفی پس از رفتار است؛ که هر دو به یک نتیجه منجر می شوند: افزایش تکرار رفتار.

وقتی سخن از تربیت به میان می آید؛ در همان ابتدا ذهن به سمت یافتن راه، روش و ابزارهایی رفته و به دنبال دست آویزی می گردد؛ تا بتواند برای موفقیت در امر تربیت از آن بهره ببرد.

وجود انسان از همان ابتدای خلقت با موضوع رشد، پرورش و تربیت عجین بوده است. تربیت جزء جدانشدنی لحظات عمر انسان است. قدمت توجه به تربیت بیشتر از هر پدیده دیگری در جهان است. تربیت موضوعی است که زندگی موجودات بر اساس آن بنا شده است و تک تک انسانها، از انسانهای نخستین گرفته تا قرن حاضر همواره به آن توجه داشته و می اندیشیده اند.

در نتیجه ی این اهمیت انکارناپذیر؛ در هر دوره ای از زمان همواره کسانی ظهور کردند که با توجه ویژه به مقوله تربیت، سعی در تدوین و ارائه قوانین ثابت و دیدگاه ها و نظریه داشتند. گاه آن نظریه ها به مرور زمان؛ به علت عدم اثبات و کارائی رد می شدند و یا به عکس به مرور زمان و اثبات درستی آنها به عنوان یک اصل علمی پذیرفته و ثبت می شدند.

در حال حاضر دیدگاه ها و نظریه های فراوانی هستند که می توان با اطمینان به درستی آنها به عنوان ابزاری قدرتمند در حل مسائل زندگی از آنها استفاده کرد.

در یافته های روانشناسی و تربیتی؛ ابزاری با عنوان تقویت مثبت و منفی معرفی شده است. ما اکنون با استفاده از این ابزارها

می توانیم برخلاف گذشتگان در تربیت؛ آگاهانه، مسلط و مطمئن تر به کسب نتیجه مطلوب عمل کنیم.

تقویت مثبت و منفی

تقویت:

معنای تحت الفظی تقویت، قوی کردن و نیرومندکردن است.

بطور کلی رفتارهایی که سبب افزایش احتمال زنده ماندن می شود، قوی می شوند. غذا، آب، رفع نیاز جنسی و حمایت شدن از طرف والدین برای زنده ماندن ضرورت دارند. رفتارهایی که بتوانند این موارد را ایجاد کنند، جزء تقویت کننده ها هستند. حال این سوال پیش می آید که:

  1. چگونه تقویت کننده هم می تواند مثبت باشد و هم منفی؟
  2. چه تفاوتی بین این دو نوع تقویت کننده وجود دارد؟

در ادامه به تفصیل تقویت مثبت و منفی می پردازم:

تقویت مثبت و منفی

تقویت مثبت:

در پاراگراف قبل گفتیم که تقویت به چه معناست. حال معنای مثبت در اصطلاح تقویت مثبت چه می تواند باشد؟

تقویت را از آن جهت مثبت می گوئیم که پیامدی خوشایند، پس از یک رفتار ارائه می شود. این اقدام سبب افزایش آن رفتار می شود. برای مثال با افزودن محرک هایی مانند غذا یا آب و … احتمال وقوع رفتاری را افزایش می دهیم. بسیاری از رفتارهای انسان به این روش آموخته می شوند. برای مثال: دانش آموزی سر کلاس؛ سوال خوبی طرح می کند، معلم او را تشویق می کند. این فرایند تقویت منجر به افزایش رفتار در دانش آموز می شود.

تقویت مثبت و منفی

 

ممکن است تصور کنید که تقویت مثبت همان پاداش است. اما اینطور نیست. تقویت سبب دو اتفاق می شود. رفتار را قوی و نیرومند کرده و به فرد پاداش  و جایزه می دهد. به همین دلیل پاداش، همان تقویت مثبت نیست. پاداش بخشی از تقویت است.

چند تفاوت پاداش و تقویت مثبت:

تقویت مثبت بلافاصله پس از رفتار موردنظر ارائه می شود. اما پاداش ممکن است مدتها بعد ارائه شود.

  1. تقویت مثبت به این قصد ارائه می شود که سبب تکرار بیشتر آن رفتار شود. اما پاداش اینگونه نیست و به دلیل قدردانی ارائه می شود.
  2. اگر تقویت مثبت انجام نشود، هدف ما که تکرار آن رفتار بوده محقق نمی شود. اما در صورت پاداش ندادن ضرری ایجاد نمی شود.
تقویت مثبت دو نوع است: نخستین، ثانوی

تقویت نخستین: این نوع تقویت با تامین نیازهای اولیه و نخستین فرد عملی می شود. نیازهایی مانند غذا و آب. نیازهای طبیعی و زیستی که هر موجودی به تامین آن اشتیاق و تمایل دارد.

تقویت کننده ثانوی: بطور ذاتی تقویت کننده نیست، اما اگر با تقویت کننده نخستین همراه باشد؛ تقویت کننده می شود. برای مثال پول از مهم ترین تقویت کننده های ثانوی است. بعضی از تقویت کننده های ثانوی، تقویت کننده تعمیم یافته هستند.

تقویت کننده تعمیم یافته چیست؟

به تقویت کننده ای تعمیم یافته می گویند که با چند تقویت نخستین همراه شود.

تقویت کننده های تعمیم یافته
  1. پول
  2. توجه
  3. تأیید
  4. محبت
  5. اطاعت از دیگران

هر کدام از این تقویت کننده های را در موقعیت متناسب با خودش می توان استفاده کرد.

میزان فراوانی رفتارهای به تعدد برنامه های تقویت بستگی دارد.

برنامه های تقویت مثبت و منفی:

  1. نسبی ثابت:

    به ازای چند پاسخ یک تقویت کننده. ممکن است؛ چند پاسخ، بطور ثابت ۵ عدد باشد. مانند برخی مشاغل که در ازای تعداد مشخص مشتری یا میزان فروش؛ حقوق پرداخت می شود.

تقویت مثبت و منفی

  1. نسبی متغیر:

    به ازای هر میزان پاسخ متغیر تقویت کننده وجود دارد. اما یکبار ممکن است برای ۵ پاسخ یک تقویت کننده ارائه شود و بار دیگر برای ۷ پاسخ. مانند قمار، ماهیگیری

غیر قابل پیش بینی است. میزان پاسخ بیشتر از میزان خاموشی است.

  1. فاصله ای ثابت:

    در این برنامه برای هر مدت زمان مشخص؛ تقویت کننده ارائه می شود و میزان پاسخ ها تعیین کننده نیست. مانند حقوق کارمندان

  2. فاصله ای متغیر:

    در این برنامه در ازای مدت زمان غیر ثابت؛ تقویت کننده ارائه می شود.

نحوه شکل دهی به رفتار توسط تقویت مثبت و منفی

برای آموختن رفتارهای پیچیده از تقویت می توان استفاده کرد. به این صورت که ابتدا رفتارهای ساده تقویت می شوند. به تدریج هر چه رفتار به سوی هدف نزدیک تر می شود؛ تقویت کننده ارائه می شود. برای مثال، آموزش پوشیدن لباس در افراد عقب مانده ذهنی. ابتدا برای نزدیک کردن دست به یک آستین، پاداش می دهند. سپس برای پوشیدن آستین، پاداش داده می شود. به این ترتیب رفتارهای پیچیده را به انسان و حیوان آموزش می توان داد. مانند: تربیت حیوانات در سیرک

روش تعمیم دهی:

در این روش فرد در محیط های مشابه با محیط هایی که در آنها تقویت کننده مثبت و منفی دریافت کرده است، رفتار مورد نظر را بروز می دهد. مانند فردی که از تماشای فیلم یک کارگردان رضایت دارد. برای دیدن فیلم بعدی آن کارگردان را نیز تمایل دارد.

تقویت منفی: در این نوع از تقویت، پس از رفتار موردنظر، پیامد منفی حذف می شود. حذف یک محرک نامطلوب مثل رنج گرسنگی، کاهش دادن صدای بلند و …؛ میزان تکرار رفتار قبل از محرک را افزایش می دهد. برای مثال: دانش آموز تکلیفش را انجام می دهد. معلم انتقاد را متوقف می کند. در نتیجه؛ دانش آموز مرتبا تکالیفش را انجام می دهد. بسیار ممکن است تقویت منفی و تنبیه را با هم اشتباه بگیرند.

تقویت مثبت و منفی

 

تفاوت تنبیه با تقویت منفی:
  1. تنبیه ارائه محرک ناخوشایند یا حذف محرک مطلوب است.
  2. تقویت مثبت و منفی؛ سبب افزایش یک رفتار می شود و اساسا به قصد افزایش یک رفتار اعمال می شود. اما تنبیه زمانی اعمال می شود که می خواهیم رفتاری را کاهش دهیم.
  3. توسط تقویت متوجه می شویم که چه رفتاری را باید انجام دهیم اما در تنبیه متوجه رفتارهایی که نباید انجام دهیم، می شویم.
نسبت متغیر تقویت مثبت و منفی:

طولانی ترین زمانی که فرد بدون دریافت تقویت کننده؛ پاسخ موردنظر را انجام می دهد، نسبت متغیر نام دارد.

مشاهده بیشتر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
error: اخطار: مطالب این سایت محافظت شده است !!