روانشناسی تربیتی

شرطی سازی چیست و در چه مواردی استفاده می‌شود؟

اولین بار شرطی سازی توسط یکی از کسانی که روی دستگاه گوارش کار می‌کرد، مطرح شد. پاولف آزمایش معروفی در این زمینه برای شرطی سازی کلاسیک دارد. علاوه بر آن، بعدها آزمایشات زیاد و متنوعی نیز برای فهمیدن نحوه شرطی شدن فعال انجام شد. امروزه شرطی سازی در بسیاری از موارد کاربرد دارد.

تاریخچه شرطی سازی

اول بیایید با مفهوم شرطی سازی آشنا شویم.

شرطی سازی به معنای این است که فرد به مرور زمان محرکی را که قبل برای او بی معنا بوده است، با همراه شدن با محرک معنی دار، با معنا تصور می‌کند. یعنی میان این دو ارتباط برقرار می‌کند.

اولین بار ایوان پاولف، فیزیولوژیست روسی شرطی سازی را مطرح کرد.

پاولف در آزمایش خود، یک سگ، یک محرک بی معنی مانند صدای زنگ و یک محرک معنا دار مانند غذا در اختیار داشت.

سیستم گوارش سگ‌ها به گونه‌ای است که هنگام دیدن غذا، بزاق زیادی ترشح می‌شود. وقتی سگ پاولف را همراه با غذا می‌دید بزاق او ترشح می‌شد.

اما پاولف یک محرک بی معنا مانند زنگوله را نیز هر بار تکان می‌داد. بعد از مدتی، با حذف غذا که همان محرک ترشح بزاق بود، سگ با شنیدن صدای زنگ نیز بزاق ترشح می‌کرد. در واقع او بین یک محرک بی معنی و یک محرک معنادار ارتباط برقرار کرده بود.

این روند شرطی سازی کلاسیک نام دارد. اما علاوه بر آن شرطی شدن فعال نیز داریم که روند آن متفاوت است.

شرطی سازی فعال هنگامی به کار می‌رود که می‌خواهیم چیز جدیدی را به جاندار بیاموزیم، در حالی که در شرطی شدن کلاسیک، واکنش جاندار یک واکنش طبیعی بود.

شرطی سازی

شرطی سازی فعال

بسیاری از یادگیری‌های روزانه انسان و حتی یادگیری‌های دیگر جانوران از طریق شرطی سازی فعال یا شرطی سازی عامل است.

در این نوع شرطی شدن هر رفتاری به این دلیل یاد گرفته می‌شود چون بر محیط اثر می‌کند.

برای مثال، یک کودک را در نظر بگیرید که تازه در حال یادگیری ادای کلمات است. اگر پدر و مادر او را تشویق کنند، این کودک بیشتر تمایل به یادگیری حرف زدن است.

در این زمینه نیز  آزمایشات جالبی توسط اسکینر و جعبه معروف او، همچنین تراندیک و بسیاری دیگر از دانشمندان انجام شده است.

آزمایش اسکینر به این صورت بود که او یک جعبه را طراحی نمود و یک حیوان گرسنه که معمولا موش یا کبوتر بود را داخل جعبه قرار می‌داد.

حیوان درون جعبه حرکت می‌کرد و به جستجو می‌پرداخت. با فشار دادن اهرم خاصی حیوان غذا دریافت می‌کرد و با فشار دادن اهرمی دیگر جاندار تنبیهی همانند شوک الکتریکی خفیف دریافت می‌کرد یا اینکه فشار دادن اهرم بی اثر بود.

پس از مدتی جاندار یاد گرفت که برای دریافت غذا دقیقا کدام اهرم را باید فشار دهد و به این ترتیب از حرکات اضافه خودداری کرد.

از این روش برای یاد دادن حرکات نمایشی به جانداران در سیرک‌ها و حتی در خیلی از موارد برای انسان نیز استفاده می‌شود.

در شرطی سازی فعال این نکته قابل توجه است که اگر رفتار یاد گرفته شده مدتی استفاده نشود، جاندار آن را فراموش خواهد کرد یا به اصطلاح رفتار خاموش خواهد شد.

 

شرطی سازی

یک رفتار شرطی چگونه یاد گرفته می‌شود؟

آنچه جاندار در شرطی شدن یاد می‌گیرد پیش بینی رفتار بعدی است. وقتی این پیش بینی موفقیت آمیز باشد، یعنی پیش بینی جاندار درست باشد، این رفتار در او تقویت می‌شود. اما هنگامی که پیش بینی اشتباه باشد، این رفتار دیگر تقویت نخواهد شد و جاندار یاد می‌گیرد از آن پرهیز کند. به این مرحله در رفتار جاندار خاموشی می‌گویند.

شرطی سازی در سایر جانداران وجود دارد، از جانداران بسیار ابتدایی مانند کرم پهن گرفته تا انسان.

برای مثال آن دسته از بیماران سرطانی که برای مداوا شیمی درمانی می‌شوند؛ از عوارض دریافت این دارو حالت تهوع، و به هم خوردن دل است.

بیمار بعد از مدتی بین اتاق شیمی درمانی و خود فرآیند شیمی درمانی ارتباط برقرار می‌کند و حتی با دیدن اتاق نیز حالت تهوع و دل به هم خوردگی به او دست می‌دهد.

حتی در بیماران سرطانی که سن و سال کمتری دارند، مانند کودکان، اگر قبل از شیمی درمانی به کودک یک چیز خوراکی مانند بستنی داده شود، کودک بین این دو ارتباط برقرار می‌کند و با دیدن بستنی حالت تهوع می‌گیرد. همه‌ی این رفتارها تحت تاثیر شرطی شدن است.

شرطی سازی

شرطی سازی در چه جاهایی کاربرد دارد؟

در روان‌شناسی و کارهای درمانی از هر دوی این شرطی سازی‌ها بسیار استفاده می‌شود که یک به یک آن‌ها را بررسی خواهیم کرد.

 

فوبیا تراپی: فوبیا یکی از اختلالات اضطرابی است. فوبیا به معنی یک ترس شدید و بدون منطق است که فرد روی آن کنترلی ندارد.

درمان و کنترل فوبیا بسیار مهم است زیرا گاهی فوبیاهایی وجود دارند که کاملا زندگی عادی شخص را با مشکل مواجه می‌سازند.

در روش درمان از واقعیت مجازی یا حساسیت زایی استفاده می‌شود که هر دو از شرطی سازی استفاده می‌کنند.

ابتدا به بیمار آموزش داده می‌شود که روی شرایط بدنی خود و انقباض عضلاتش آگاهی و کنترل داشته باشد. در مرحله بعد از محرک‌های ضعیف شروع کرده و کم کم به درمان فوبیا می‌پردازند. با استفاده از واقعیت مجازی، بیمار مواردی که از آن فوبیا دارد را به صورت سه بعدی می‌بیند و با استفاده ازتکنیک‌هایی کم کم این شرایط برایش عادی می‌شود و شرطی سازی صورت گرفته است.

 

انزجار زدایی: اختلال انزجار بیشتر در زنان جوان دیده می‌شود و با اختلال اضطراب و استرس همراه است. در این بیماری، فرد از چیزی منزجر و متنفر است و همزمان با این انزجار، دچار استرس و اضطراب نیز می‌شود.

در انزجار زدایی نیز از شرطی سازی برای درمان بیمار استفاده می‌شود.

 

رفتار درمانی: درمانگران رفتاری بر این باور هستند که اغلب رفتارهای نادرست انسان، در طول زمان یاد گرفته شده اند. در این روش با تحلیل رفتار و استفاده از اصول شرطی سازی کلاسیک و فعال، به درمان رفتارهای آزاردهنده می‌پردازند.

 

استفاده از شرطی سازی فعال در پرورش کودک

یکی از زمینه‌های کاربرد شرطی سازی در تربیت و پرورش کودکان است.

کودکی را در نظر بگیرید که هنگام رفتن به رخت خواب والدینش به او توجه کافی نمی‌کنند، او برای جلب توجه گریه می‌کند و فریاد می‌کشد. اگر در این هنگام از طرف والدین خود توجه دریافت کند این رفتار در او تقویت می‌شود.

اما اگر برنامه معمولی برای خواب، بدون توجه به رفتار کودک، دنبال شود بعد از حدود یک هفته این رفتار گریه کردن در کودک خاموش خواهد شد.

کاربرد دیگر شرطی سازی در یاد دادن رفتارهای درست به کودکان است. در این مرحله از تشویق استفاده می‌شود. چیزی که در اینجا اهمیت می‌یابد این است که تشویق باید فوری و بلا فاصله بعد از عمل درست باشد تا باعث تقویت آن شود.

همچنین در ارتباط با تنبیه کردن کودک به خاطر رفتار نادرست هم همین گزینه مطرح است. مثلا اگر کودک بدون دلیل با دیگران دعوا کند، تنبیه باید به صورت درست و بعد از رفتار باشد تا باعث خاموش شدن این رفتار در کودک شود.

همچنین از شرطی سازی برای پرورش حیوانات و یاد دادن رفتارهای خاصی به آن‌ها استفاده می‌شود. مثل فیل‌ها، سگ‌ها یا سایر حیواناتی که ممکن است در سیرک‌ها کارهای بامزه انجام دهند.

در واقع آن‌ها این رفتارها را با دریافت پاداش و تنبیه یاد گرفته اند و شرطی شده اند.

مشاهده بیشتر

دکتر نادر اباذری

فارغ التحصیل روانشناسی بالینی عاشق مطالعه و یادگیری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا